Khulan Jugder

Илүү сайханд, илүү өндөрт, илүү ихээр тэмүүлнэ
Дагах
 
         Уг нь би Истанбулд цас орохыг үзэх гэж зорьсон юм. Хэдэн жилийн өмнө Нуригийн (Nure Bilge Ceylan) кинонуудыг үзээд, түүний бүтээлд л цас орох ингэж гоё харагддаг юм уу, эсвэл Истанбулд цас орох ийм үзэсгэлэнтэй юм уу гээд найзтайгаа ярьдаг байж билээ. Дараахан нь Памукийн “Цас” романыг уншив. Шашны уламжлалтайгаа нарийн холбоотой Туркийн соёл орчин цагийн даяар ертөнцтэй хэрхэн зөрчилдөхийг эл зохиолд үзүүлэх зууртаа Кагийн нүдээр цас орохыг дүрслэх нь бүр ч уянгатай санагдаж билээ. 

Энэ мэт бодол, төсөөлөлдөө хөтлөгдөөд арванхоёрдугаар сарын дунд үед Мармара далайн зөөлөн амьсгалд газардав. Агаарын хэм арав дөнгөж шүргээд, оройдоо бороо шиврэх нь “цас, цас” гэх хүслийг минь шуудхан унтраасанд гонсойвч цэнхэртэн алсрах Истанбулын үзэмж сэтгэл дүүргэж байлаа. 

Константинополийн үүх, түүхийг сонирхохоор, эсвэл өнөө цагийн Туркийн хөгжлийн хэмнэлийг сонордохоор, эсвээс “Европын Хятадууд” болтлоо алдаршсан тэдний үйлдвэрлэлээс арилжаа эрэхээр зорьсон бол үгүй дээ, агаарын бөмбөлөгөөр зорчиж, арлын эрэгт амрахаар гээд ямар ч зорилгоор Туркт очсон хүний эхний зогсоол нь өөд, өөдөөсөө сүндэрлэх Аяа Софяа ба Султан Ахмэд мачет болно. Нэг нь католик сүмийн суурийг исламын өнгө, аясаар нэмэн урласан музей байх бол Султан Ахмэдэд одоог хүртэл мусульманчууд мөргөл үйлддэг хэвээр. Гутлаа тайлж, биеийн ил хэсгүүдээ нөмрөгөөр хучин, толгойгоо ч бүтээгээд дотогш орвол нэлэнхүй улаан хивс угтах агаад үй олон гэрлийн бүрхүүлийн завсраар Коран судрын бадгуудыг каллиграфаар бичсэн нь дурайна. Мачетийн хана, таазан дахь дүрслэлүүд, болоод гоёмсог чимэглэл бүхий гэгээвч гээд ур хийцийг сайтар ажвал уужим энэ танхимд хэр удаан саатахыг мэдэхгүй. Гадна талбай нь ч үзэсгэлэнтэй бөгөөд мөргөлийн цагийн дараахан нь жижигхэн аягатай үндэсний “чай”-гаа оочинг яриа дэлгэх Туркчуудыг эндээс харж болно. Ялангуяа, үдшээр бүрэнхий нөмөрсөн гудамжинд навчисаа гөвсөн моддын мөчир сараалжлан цэнхэр далайн өнгө хотыг тэр чигт нь хучсан мэт санагдахад алхаад л баймаар. 
 Ингэж явсаар төдөлгүй Оттоманы үеийн султанууд амьдарч асан Топкапи ордонд хүрнэ. “Эзэнт гүрний үүд”-ээр алхахад л өргөө, харшууд нээлттэй бөгөөд тэнд зэр зэвсэг, хувцас чимэглэл, соёлын дурсгал зэрэг султаны хэрэглээнд байсан бүхнийг дэлгэсэн нь Истанбулын түүхэн бүст тооцогддогийн дээр ЮНЕСКО-гоос Дэлхийн өвд “Оттоманы эриний үндсэн дурсгал” гэсэн тайлбартайгаар бүртгэсэн байна. Энд би амьдралдаа хамгийн том очир эрдэнийг үзсэндээ итгэлтэй байна. Хэзээний, хэн гэгч султан байсныг мэдэхгүй ч гарын атганд багтамгүй тэр эрдэнийн тодоос тод хурцаар гялтганахыг тойрч зогссон хүмүүс шагшиж байсан юм. Би ч бүр нэг харчихаад цааш тэсэлгүй эргэж хараад хэсэг зогссон шүү.
Өвлийн Истанбулыг хамгийн сайхнаар тольдоход энэхүү Топкапийн цэцэрлэг нэн тохиромжтой. Эрэг дагуух өндөрлөг хэсэгт нь кафе байгуулсан бөгөөд аяга цайнд гудамжинд төлдгөөс гурав дахин илүү мөнгө төлөх ч, эндээс харах үзэмж нь тэр бүр тохиохгүй. Тиймээс энд зургаа татуулж амжвал хожим зургийн цомгийн гоёмсог хэсэг болно байх.
Түлхүүрийн оосор, номын хавчуурга, ил захидлаас эхлээд Истанбулын бэлгэдэл болсон дээрх дурсгалт газраас гадна түгээмэл нэгэн зураг үргэлж таардаг нь хормой дэрвүүлэн эргэх эрчүүлийн дүр билээ. Олонтаа харсан ч, хэрэг гарган судалж байсан удаа надад лав үгүй. Тэгээд сайтар сонирхвол энэ нь “The Mevlevi Sema Ceremony нэрээр мөн л ЮНЕСКО-д бүртгэгдсэн Туркийн уламжлалт соёлын нэгэн хэсэг юм. Тэртээ 13-р зуунаас үе дамжин ирэхдээ эгэл хүмүүний төгөлдөршилд хүрэх оюун санааны аяллыг бэлгэдсэн бөгөөд персийн шүлэгч Руми гэнэтийн баясалд хүрэхдээ гараа дэлгэн эргэлдэн бүжсэнээс ёслолын үйл бий болсон гэх. Исламын үүднээс, бурхадаас “амь” авч, газарт “түгээх” тэрхүү “бадарчид” турк ардын чавхдаст хөгжим, хэнгэрэг, бишгүүр хийгээд шашны дуулалт шүлгийн хэмнэлд эргэн, эргэх аж. Хэдийгээр энэ нь исламын шашны суфист урсгалын л хэсэг боловч, өдгөө Туркийн аялал жуулчлалд чухал байр эзлэх болжээ. Тиймдээ ч ёслолыг үзэх бол эртнээс захиалах хэрэгтэй ба Топкапи ордноос холгүйхэн “Хожапаша” театрийн 550 жилийн настай түүхэн танхим эл соёлын гайхамшгийг мэдрэхэд хамгийн тохиромжтой болов уу. 
Түүхийн арвин ундаргаас гадна Истанбул хотын дүр төрхийг орчин цагийн хөгжлөөс ангид төсөөлөх аргагүй болоод буй. Эгнэн гялтганах өндөр шилэн барилгууд, барууны шошгоор дүүрэн их дэлгүүр, хотын төвөөрх гивлүүргүй, дэгжин бүсгүйчүүлтэй таарахын зэрэгцээ “Istanbul Modern гэх үлэмж байгууламжаас Туркийн урлагийн одоо цагийг Та мэдрэх боломжтой. Өмнөх үеийн уламжлал, заншилаа онцгойлон харуулсан бүтээлийн цуглуулга ба өнөө үеийн интерактив бүтээлүүд болох богино дүрс, дуу бичлэг, төрөл бүрийн инсталляци зэргээр өнгөрсөн, ирээдүйн үнэт зүйлийн ялгааг тэд үзүүлэхийг зорьсноо танилцуулгадаа тэмдэглэжээ. 
Хэрэв та Туркийн энэ үеийн уран зохиолд шимтдэг бол дараачийн зогсоол тань Орхан Памукийн “The Museum of Innocence байх нь зайлшгүй. Өнгөрсөн онд Европын тэргүүн музей гэсэн шагналаас хүртсэнээс илүүтэй Памукийн ижил нэрт романы зохиомол дүрүүдийн “үзэж, харж, эдэлж хэрэглэсэн” бүхнийг энд бодитоор толилуулсан нь, чухам уншигч миний төсөөлөлтэй хэрхэн нийцэж, эсвэл эсрэгцэж буйг үзэх нь юу юунаас илүү сонирхолтой. 
Истанбулын ахуй, соёлтой танилцахдаа энэ газруудаар заавал орохыг зөвлөхөөс гадна жуулчдын төвөөр биш хотын суурин бүсээрх жижиг буудлыг эрж очихыг захих байна. Өглөө бүр эзгүй гудамжаар уруудаж, задгай захаас шинэхэн чидун жимс, халуун талх, өрөм, зөгийн бал наймаалцаж алимны цай бэлтгэн ундаалахад мөргөлийн цагийн дуулал гэнэт сонстож эхэлбэл сая Туркт ирснийг тань мэдрүүлнэ. Мөн өргөн замын голоор эрч аван хурдлах мэтробусаар зорчиж хотын амьдралтай танилцвал төөрч, будилах нь хүртэл хожим хөгжилтэй дурсамж болж мэднэ. Гэхдээ гадаад бүсгүйчүүдийн дэргэдүүр харц чулуудалгүй өнгөрөх Турк эр ховор тул тэр бүрт найрсаг мэндчилээд өнгөрөөрэй. Харин “Grand Bazaar захаар айлчлахдаа эргэн тойрноос жинхэнэ кэбаб амтлангаа Турк, Сири, Леван хэн ч бай яриа дэлгэхэд нь “Моголистан” (Монголчуудыг тэд ийн авгайлдаг) гэдгээ хэлбэл тэд баярлан мэндчилнэ.
Түүхийн он цагийн нэгэн үед хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслийг ухуулах хэрэгсэл гэж үзээд улс төрийн зорилгоор ашиглахыг эрмэлзэж байлаа. Харин чөлөөт нийгэмд хэвлэл, мэдээллийн байгууллага зах зээлийн жамаар ажиллах болж, бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбарын хувьд “media industry гэсэн тодотголтой, арилжааны байгууллага болж хөгжсөн. Тиймээс уг бизнесийг үр ашигтай байлгахын зэрэгцээ бусад үйлдвэрлэлээс ялгарах гол шинж болох олон нийтийн эрх ашигт үйлчилдэгийг мартаж болохгүй.

Энэ ч утгаараа медиа үйлдвэрлэлийн гол нэгж телевизийн салбарын тогтвортой хөгжлийн тухай хэлэлцэхээр өнгөрсөн долоо хоногт монголын телевизийн уран бүтээлчид чуулсан юм. 
Гэрэл зургийг: Б.Ганбаяр
Хөгжлийн чиг
Чуулганы эхэнд “Максима” компаниас өнгөрсөн оны байдлаарх Монголын телевиз үзэгчдийн судалгааг танилцуулахад хамгийн олон үзэгчтэй сувгийг ялгах боломж байсангүй. Учир нь, оргил цагаар үзэгчдийн дийлэнх нь аль нэг сувагт төвлөрөхөөс илүүтэй 5-10 сувгийн хооронд шилжих хандлагатай байжээ. Нэг ёсондоо үзэгч оройн турш телевизораа нэг сувагт тохируулах биш, контентоос хамааран хөтөлбөрөөс хөтөлбөрт байнгын шилжилт хийх болсон байна.

Тэгвэл энэ явцдаа монголчуудын шимтэн үздэг хөтөлбөрөөр олон ангит кино, теле зохиомж болон энтертейнмэнт хөтөлбөрүүд шалгараад байна. Ялангуяа, хамгийн өндөр рейтингтэй кинонууд бүгд солонгос цувралуууд бөгөөд “Боловсрол” ТВ-ийн “Гурван найз” л монгол контентыг төлөөлж байна. Гэхдээ энэ нь өмнөх жилүүдийн нэг ч монгол контентгүй жагсаалтыг бодвол энэ нь амжилт гэдгийг дурдах нь зүйтэй. Харин үзэгчдийн дуртай хөтөлбөрийг бүтцээр нь аваад үзвэл бидний хувьд телевиз нь мэдээллийн хэрэгслээс илүүтэй зугаацуулах хэрэгсэл болсон нь анзаарагдана.

Энэ ч утгаараа бид шуурхай мэдээ эрж телевиз үзэх нь багасч нөхөж, ухраж үзэх хэлбэрт аажмаар шилжиж буйг нэг жилийн дотор найман хувиар буурсан үзүүлэлтээс харж болно. Бид “Юу үзэх үү?” гэж мэдээллийг хайх биш, удирдлага атгасан үзэгчид хэрхэн хүрэх нь л чухал “Мэдээлэл биднийг хайна” гэсэн хэлц биеллээ олж байна. Түүнчлэн “Unitel компанийн мэдээлснээр гар утас хэрэглэгчдийн тал хувь нь ухаалаг утастай болж, интернэт хэрэглээ хурдацтай өсч байна. Тэр дундаа интернэтээр видео үзэх хандлага давамгайлж байгаа нь цаашид телевизийн контентыг заавал цэнхэр дэлгэцээр биш бүх төрлийн төхөөрөмжөөс үздэг болохын эхлэл юм.

Ялангуяа, таблетаар тоглож, YouTube-ээс хүүхэлдэйн кино үзэж өсч буй жаалууд ирээдүйд тэр л дадлаараа мэдээлэл авах нь гарцаагүй. Одоо ч гаднын орнуудад нийтийн тээврээр зорчиход ipad дээрээ америк сериал тоглуулсан залуусын төрх хэдийнэ хэвшмэл болжээ.

Бизнес VS Улс төр

Хөгжлийн чигийг тодорхойлсны дараа чуулганы хэлэлцүүлэгт оролцсон “NTV” телевизийн захирал Ц.Энхбат монгол дахь телевизийн салбарыг санхүүгийн хувьд унаж яваа ч, ус шүүрүүлэн урагшилж буй усан онгоцтой зүйрлэв. Зах зээлийн эрүүл өрсөлдөөнгүй энэ орчинд арилжааны телевизүүд сурталчилгааны орлогоор зардлаа нөхөж “амьдрах” нь бараг боломжгүй гэж тэрбээр дүгнэлээ. Үүнийг “Монгол Масс Медиа” группын захирал А.Амундра улс төрчид нэр хүнд, эрх мэдэлд хүрэх замаа хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр “засахын” тулд ашиггүй ажиллаж байгаа телевизийг ч “хүчээр” тэжээж байгаатай холбон тайлбарлав. Энэ тухайд нэмэн тэмдэглэхэд, Ази, Номхон далайн өргөн нэвтрүүлгийн холбооноос манай улсын зах зээлд одоогийн 100 гаруй телевизийн суваг шударгаар өрсөлдөж үйл ажиллагаа явуулах ямар ч боломжгүй тул цэгцлэх зөвлөмж гаргаад хэдэн жил өнгөрч байна. Харамсалтай нь, уран бүтээлийн энэ салбарт ажиллаад цөөнгүй жил болсон ч ямар ч өөрчлөлт гараагүйг А.Амундра өгүүлж байв.

Өрсөлдөөн шударга биш тул телевизийн орлогын гол хэсгийг бүрдүүлэгч рекламны орлогоор ашиг олох нь хүндрэлтэй байгаад телевизийн удирдлагууд санал нэгдэж байна. Харин “Максима”-гийн судалгаанаас өндөр хандалттай дотоодын контентуудад илүү үнэтэй рекламтай авч орлогоо нэмэгдүүлэхийг санал болгосон ч, монгол контент, тухайлбал телевизийн сериал бүтээх зардал нь солонгос кино худалдаж авахаас даруй тав дахин их байгаа нь эрсдэлтэй сонсогдож байлаа. Гэхдээ энд боломж огт байхгүй биш, төрөөс дотоодын контент бүтээгчдэд татварын хөнгөлөлт үзүүлэх замаар бодлогын хүрээнд дэмжих бололцоотойг “Глоб Интернейшнл” ТББ-ын тэргүүн Х.Наранжаргал онцолсон юм.

Бизнесийн өрсөлдөөнд саад болж буй өөр нэг асуудал нь оюуны өмчийн тухайд байлаа. Телевизүүд үзэгчдийг татах чанартай контент гаргахын тулд гадаадын кино, шоу хөтөлбөрүүдийг албан ёсны эрхтэйгээр, өндөр үнээр худалдан авсан ч, зарим нь үүнийг үл хайхран хууль бус контент нэвтрүүлэх, онлайн орчинд шууд байршуулах тохиолдол бий. Харин энэ талаар “Монголын телевизүүдийн чуулган”-д хүрэлцэн ирсэн Оюуны өмчийн газрын удирдлагаад зах зээлд хэн нь шударга “тоглож”, хэн нь хууль зөрчиж байгааг ил хэлэхээс татгалзсан нь энэ байдлыг шийдвэрлэж чадах эсэхэд нь эргэлзээ төрүүлж байлаа.

Тиймээс телевизүүд санхүүгийн байдлаа ил тод тайлагнаж, төрөөс хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр мэдээлэл нэвтрүүлэхдээ нээлттэй тендер зохион байгуулах маягаар шалгаруулах зарчмыг зарим телевизийн удирдлага санал болгосон юм.   

Хариуцлага ба Ёс зүй
Телевиз бусдаас ялгаагүй бизнесийн салбар бөгөөд түүнийг ашигтай ажиллуулах нь хамгийн чухал гэдгийг хэн хүнгүй мэдэх болсон ч, ердийн цамцны үйлдвэрээс ялгаатай нь телевиз олон нийтийн эрх ашигт үйлчилж, тэдний өмнө хариуцлага хүлээдэг. Тиймдээ ч айл бүрийн хойморт урилгагүй “залрахдаа”, тэдний шүүмжлэлд үргэлж өртөж байдаг. Сэтгүүлчийн ёс зүйтэй холбоотой энэ асуудал хэзээнээс л адармаатай өрнөдөг нь, чуулганы үеэр ч хэвээр байлаа. Юун түрүүнд, хэдхэн хоногийн өмнө Монголын хэвлэлийн зөвлөл байгуулагдаж сэтгүүл зүйн салбарынхан ёс зүйн асуудалдаа өөрөө өөртөө хяналт тавих бололцоотой болсныг хэн хүнгүй талархан сайшааж байв. Түүнчлэн редакциуд гаднын мэдээллийн байгууллагуудын жишгээр ёс зүйн дотоод дүрэм, өдөр тутамд тулгардаг бэрхшээлийг зохицуулах гарын авлагатай болох нь зүйтэйд санал нэгдсэн юм. 

Харин сэтгүүлч ёс зүйн алдаа гаргахад нөлөөлдөг хамгийн том хүчин зүйлээр хэвлэл, мэдээллийн байгууллагын хөрөнгө оруулагчид буюу эзэд гэсэн бодлоо цөөнгүй хүн илэрхийлснийг Хэвлэлийн хүрээлэнгийн судлаач Ц.Чимиддондог судалгааны дүнгээр баталгаажуулав. Түүний хэлснээр судалгаанд оролцсон сэтгүүлчдийн 90% нь редакцийн хараа хяналтаас үүдэлтэйгээр ёс зүйн зөрчил гаргадаг гэсэн байна. Үүнийг “Монгол HD” телевизийн продьюссер Э.Лхагва улс төрчид, бизнес эрхлэгчид хэвлэл, мэдээллийн салбарт орж ирсэнтэй холбоод “тэд ёс зүйн талаар ойлголттой болж, сэтгүүл зүйн дүрмээр “тоглох” шаардлагатай” гэж байлаа.  

Мөн “Глоб Интернейшнл” ТББ-ын тэргүүн Х.Наранжаргал сэтгүүлчид өөрт ирж байгаа аливаа шахалт, ёс зүйн зөрчилл гаргахад хүргэж буй шаардлагыг сөрөх дархлаатай байх ёстойг тэмдэглэв. Цаашлаад “Сэтгүүлч алдаа гаргахад зөвхөн эзний өмнө биш олон нийтийн өмнө хариуцлага хүлээдгийг ухамсарлах хэрэгтэй”-г санууллаа.

Хөгжиж буй орны хувьд хамгийн сонирхолтой цаг үе тохиож байгааг чуулганд ирсэн гаднын төлөөлөгчид дурьдаж байлаа. Контент нийлүүлэлтээрээ дэлхийд тэргүүлэх Их Британийн “Bomanbridge” компанийн төлөөлөгч Сониа Флэк манай үзэгчдийн насны хувьд маш залуу, эрч хүчтэй байдал нь олон янзын контент бүхий хөтөлбөрийн бүтцэд тохирно гээд баримтат кино, баримтат цэнгээнт нэвтрүүлгүүд түлхүү хийхийг санал болгов. Түүнчлэн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, олон улсын зах зээлд гарах гэсэн монголчуудын сонирхлыг ч дэмжиж буйгаа илэрхийлсэн.

            
Харин нэгэнт хааш чиглэхээ тодорхойлсон монголын телевизийн салбарын хувьд санхүүгийн хувьд тогтворжих, бизнесийн орчинг эрүүлжүүлэх зайлшгүй шаардлага эн тэргүүнд бий. Өдрийн турш үргэлжилсэн “Монголын телевизийн форум”-д энэ бүхнийг тодорхойлж, “тогоон дотроо” халуухан хэлэлцсэн ч үр дүн, шийдвэр хэрхэн гарахыг харах л үлдлээ. “Монгол HD” телевизийн продьюссер Э.Лхагва олон сувгийн дамжуулах үйлчилгээ эрхлэгчдээс өмнөх жилийн хэлэлцүүлэгт “Телевизүүдэд тулгарч байгаа бэрхшээлийг бид ойлголоо” гэснийх нь хариуг хэдэнтээ асуусан ч тодорхой зүйл сонссонгүй. Харин “Монгол Масс Медиа” группын захирал А.Амундра хэвлэл, мэдээллийн салбар зөв голдрилдоо орохыг хүлээсээр л ирсэн тул, цаашид ч хүлээхээс өөр замгүй гэсэнд танхимд цугласан хүмүүс чимээгүй сууснаа хэсэг инээлдэв. 
Даваа гаригт нийтэлсэн The Overseas Development Institute байгууллагын судалгааны дүнд монгол хүүхдүүдийн 95% нь дунд сургуульд хамрагдаж байгаа нь өндөр хөгжилтэй, чинээлэг орнууд ч атаархам үзүүлэлт болохыг дурьджээ. Бичиг, соёлын арвин уламжлалтай бид өнгөрсөн зуунд ч хүн амын дунд боловсрол эзэмшсэн үзүүлэлтээр нүүр улайхааргүй явж ирсэн. Нийгмийн шилжилтийн үе тохиож их сургуульд таван хүн тутмын нэг нь элсч байсан боловч энэ үзүүлэлт хорин жилийн дотор гурван хүн тутмын нэг нь болон ахижээ. Хүйсийн хувьд мөн хол зөрүүгүй бөгөөд хэдийнээс боловсролыг эрхэмд тавьж ирсэн монголчууд хүүхдээ сургахад бүхнээ зориулахад бэлэн гэдгийг дээрх судлаачид онцолсон байв.

Харин бүрэн дунд боловсролын хүртээмж өндрийн хэрээр сургалтын чанарын асуудал хөндөгдөх нь гарцаагүй. Гэвч дунд сургууль төгсөгчид ямархуу амжилттай байгааг бид өнгөрсөн оны Элсэлтийн ерөнхий шалгалтаас илэрхий харав. Математик, физик, хими гэгчлэн шинжлэх ухааны суурь болсон хичээлүүдээс наана эх хэлний шалгалтдаа тэд нийтээрээ бүдэрсэн нь хаа, хаанаа дохио болсон билээ. Гэхдээ учрыг сурагчдаас эрэхээс урьтаад сургалтын явцыг шинжлэх нь зүйтэй санагдав. Тухайлбал, тестийн шалгалтыг голчлон баримталдаг нь хэр оновчтой вэ?
Олон хүн дунд сургуульд байхдаа багшийн хэлсэн “А”-г тэр чигээр нь цээжлээд, эргээд “А”-гийн тухай л ярьж шалгуулдгаа шүүмжлэн өгүүлдэг. Тиймээс л бидэнд бүхнийг даруй цээжилж тогтоодог, дөрвөн хариултаас нэгийг нь шуудхан таньж хариулдаг дадал төлөвшсөн байж мэднэ. Жишээ нь, гаднын шилдэг сургуульд очиход багшийн асуусан аливаа онол, эрдэмтдийн талаар би бүгдийг мэдэж торохгүй ярилцаж байсан ч, хэлэлцүүлэг үүсгэх, асуудал хөндөж эсээ бичих болоход ангийнхнаасаа эрхгүй хоцорч байсан юм. Энэ үед л, нэгэнт батлагдсан онол, шинжлэх ухааны ойлголт хаана ч хувирахгүй бөгөөд тэр мэдлэгийн түвшингээр монгол сурагчид хэнээс ч дутахгүй юм байна, харин түүнийг задлан шинжлэх, цааш чөлөөтэй сэтгэх чадварыг зайлшгүй суулгах шаардлагатайг бодож байв.

Сэтгэх чадварын хүрээг тэлэхэд үзсэн, харсан бүхэн гээд олж авч буй мэдээлэл хамгийн чухал үүрэгтэй. Бидний яриад байдаг материаллаг баазыг нэмэгдүүлэх, багшийг тогтмол сургалтад хамруулахын үр дүн түүгээр илрэх нь гарцаагүй. Хөгжиж буй орны тухайд энэ үүргийг Засгийн Газар зайлшгүй хүлээдэг бөгөөд сургалтын чанарт үргэлж хяналт тавьж, түүнтэй холбоотой мэдээллийг олон нийтэд ил тод, тогтмол хүргэж байдаг. Тэгтэл манайд чанарын үзүүэлэлт, зэрэглэлийг албан ёсны эх сурвалжаас гаргадаггүй бөгөөд нээлттэй мэдээлэлд тулгуурлан дунд сургуулиудын чансааг гаргасан хөндлөнгийн байгууллагыг шүүхдэж байсан “туршлага” бий.

Чанарыг тэгшитгэхэд анхаарах ёстой бас нэг үзүүлэлт нь орлогын ялгаатай байдлаас үүдэлтэй. Нийтлэлийн эхэнд дурьдсан судалгаанаас харвал монголд чинээлэг айлын хүүхдүүд сургалтад хамрагдах нь орлого багатай өрхийн хүүхдээс 30 хувь илүү байна. Ялангуяа, сүүлийн жилүүдэд олон улсын шалгалтад өндөр амжилт гаргах болсон сурагчдын дийлэнх нь хувийн сургуулийн төгсөгч бөгөөд ЭЕШ-д хийсэн шинжилгээгээр шилдэг 10 сургуулийн нэг нь л улсын өмчийн буюу төлбөргүй сургууль байгаа юм. Энэ байдал хэвээр үргэлжилбэл мөнгөнд л дулдуйддаг, дундаж орлоготой бол тааруу боловсрол эзэмшдэг жишиг хөдөлшгүй тогтох аюултай. Тиймээс Европын эрдэмтэд хөгжингүй орны удирдлагуудыг боловсролын байгууллагын төлбөрт хяналт тавих, үнэгүй олгох боловсролын зардал, чанарын харьцааг зөв барихад анхаарахыг санал болгожээ.

Сургуульд өнгөрүүлсэн өдрүүдээр ирээдүйг нь “тольддог” бидний уламжлалд боловсролын асуудал хамгийн их хамаатай. Сургууль, цэцэрлэг барьж, багш нарыг дэмжих зэргээр жил ирэх тусам хүртээмжтэй болж буй манай боловсролын салбарт одоо агуулгын шинэчлэл хэрэгтэй байна. Тэгвэл Элсэлтийн шалгалтын бүртгэл дөхөж, тэр сэдвээр л амьсгалж буй төгсөх ангийн сурагчдын хонх энэ хавар дахин дохио болон дуугарах уу, эсвэл баяр дагуулан жингэнэх үү гэдгийг нэг улирлын дараа бид харах нь. 


Монголд анх удаа Америкийн телевизийн цувралыг албан ёсны эрхтэйгээр, Их Британийн телевизийн нэвтрүүлгийг зохих журмын дагуу, солонгос олон ангитыг төлбөрийг нь төлөөд гаргаж байгаа зэрэг “бахдам” мэдээлэл ойрдоо ихэд гарлаа. Тэр бүхнийг сэтгэл догдлон, тухлан үзэх зууртаа бид хааяа пицца захиалж, хүйтэн кола залгиад буйдан дээрээ суухыг хамгийн их таашаалд үзэх нь бий. 

Гэвч энэ хэв маяг хэдийнээс монголчуудын амьдралд дэлгэрч, залуусын үзэл бодол яагаад нэгдмэл хийгээд тогтвортой биш болчихов? Энэ асуултыг эрэхээр сүүлийн үед монголчуудын үнэт чанар, хэв шинжийг эрэлхийлсэн нийтлэл хэдэнтээ гарч, англи хэлний “identity гэх ойлголтыг үндэстний “өөрийнсөл”, “ижилсэл” гэхчлэн хэд, хэдэн хувилбараар нэрлэснийг бид төөрөлгүй ойлгох болжээ. 

Даяарчлалын энэ үед үндэстний ижилслээ тодорхойлох, түүнийг хамгаалах зайлшгүй шаардлага хөгжиж буй орнуудад нэн тэргүүнд тавигддаг. Үүнд, хамгийн чухал нөлөөтэй нь хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэл, тэр дундаа айл бүрийн хойморт залардаг телевиз бөгөөд түүгээр нэвтрэх агуулга гэдгийг өмнөх үеийн олон жишээ нотолно. Тухайлбал, 1970-1980 оноос хүчээ авсан Америк соёлын нөлөөнөөс хамгаалахаар барууны орнууд нэгдэж Европ ижилслээ тодорхойлсон нь “Христийн шашин, уламжлалтай, шинжлэх ухаанд тулгуурласан нийтлэг оюуны соёлтой... барууны орнууд” гэжээ. Үүнийгээ нийтэд түгээж, басхүү хамгаалахаар хамгийн түрүүнд хийсэн алхам нь Европыг хамарсан телевизийн суваг байгуулах байв. Эхлээд “Eurikon, “Europa TV” суваг нээх хоёр алхам нь бүтэлгүйтсэн ч, 1993 онд “Euronews телевизийг Европын өргөн нэвтрүүлгийн холбооноос байгуулсан нь 10 гаруй хэлээр дэлхий дахинд хүрч буй. Холбоонд улс бүрийн олон нийтийн телевизүүд нэгдсэн байдаг тул иргэдийн нийтлэг эрх ашигт үйлчлэх, соёл уламжлалаа таниулан сурталчлахаас гадна мэдээллийг эдийн засаг, улс төрийн ашиг, сонирхлоос ангид тэнцвэртэй хүргэхэд анхаарахыг чухалчилжээ.  
Эндээс харвал манайд хамгийн чухал суваг нь МҮОНТ болж байна. Олон нийтийн гэх статусаас гадна Монголын үндэсний гэх үгийг нэрэнд нь зүгээр нэг хавчуулчихаагүй нь илэрхий. Гэвч хэвлэл, мэдээллийн байгууллагын тоо зах зээлтэй харьцуулахад хэвийн хэмжээг хэдийнэ давсан үед ганцхан телевизэд бүх үүргийг тохож, хариуцлага нэхэх нь өрөөсгөл. Тийм ч учраас хууль, эрх зүйн зохицуулалтад тулгуурлаж хэвлэл, мэдээллээр нийтэд нь дамжуулан үндэстний “дархлаа”-г хамгаалж болно. Олон улсад гадаад агуулгын эзлэх хувийг квот тогтоож шийдсэн байдгаас Францт телевизийн нэвтрүүлгийн 40%-ийг үндэсний, талаас илүүг европын агуулга эзлэх ёстой бол Австральд өглөөний 6 цагаас шөнийн 12 хүртэлх эфирт гадаад нэвтрүүлэг 45%-иас хэтэрч болохгүй. Цаашлаад хөтөлбөрийн найруулагч, зураач нь австраль хүн байх ёстой гэсэн нарийвчлал ч бий. 

Өдгөө манай залуусын үлгэр дууриал болоод буй солонгосчуудын хувьд япон соёлын нөлөөллөөс хүчтэй хамгаалдаг. Японы уран бүтээлчдийн тоглолтыг хориглодог байснаа 1999 оноос 2000 хүртэлх суудалтай танхимд тоглохыг зөвшөөрчээ. Гадаад киноны хувьд олон улсын наадмаас дор хаяж нэг шагнал авсан тохиолдолд цацах эрх олгодог ба нийт гадаад нэвтрүүлгийг импортыг 20%-д хязгаарладаг. 

Энэ мэт жишгийг анзаарч дотоод, гадаад мэдээллийн агуулгыг тэнцвэржүүлээгүй хэрнээ орой бүрийн мэдээний араас савангийн дуурь эрээлжлүүлж, Холливуд амьдралаар бүүвэйлэн бойжуулчихаад маргааш нь залуусаа солонгос хэв маягаар хувцаслаж, “hi-bye” төдийгөөр харилцлаа гэж асуудал дэвшүүлэн телевизээр нэвтрүүлэх нь утгагүй юм. Аль арван жилийн өмнө дэлхийн 44 орны иргэдийг хамарсан судалгаа явуулахад хөгжлийн түвшин үл хамааран 42 нь амьдралын уламжлалт хэв маягаа алдсанаа хүлээн зөвшөөрч, гаднын нөлөөллөөс хамгаалах шаардлагатай гэжээ. Энэ судалгааг монголд явуулахад хол зөрүү гарахгүйг бид илхнээ харж байна. Зөвхөн амьдралын хэв маяг төдийгүй болгоомжгүй нэвтрүүлсэн орчуулгын гадаад мэдээ буюу их гүрнүүдийн суртал ухуулга агуулсан эсвээс аль нэг улсын нэг талыг барьсан мэдээ нь бидний үзэл бодлын төлөвшилд ч нөлөөлж байна. Үүний жишээ нь, америк ноёрхсон мэдээллийн урсгалаас улбаалаад Ирак гэх нэр бидний төсөөлөлд аймшиг гэсэнтэй дүйх нь холгүй болсон. Тиймээс дэлхий дахинтай хөл нийлүүлэх, тэдний соёлоос суралцах нь чухал гэдгийг бүгд мэдэх ч монгол монголоороо үлдэхэд үндэсний уламжлал, мөн чанараа хадгалах нь түүнээс дутуугүйг мартаж болохгүй.
  
Эдинбург цайзаас хотын үзэмж
    Газрын зургаас харвал өргөрөгийн хувьд Улаанбаатараас хол зөрүүгүй орших Эдинбургт эртний уртай гудамжуудыг манан нөмөрч, уулсын орой дахь цайз, дурсгалууд будан дундаас улам ч сүртэй харагдана. Түүх эхэлсэн цаг үе ч, биднийхээс эрт, оройгүй хийгээд Үндэсний дурсгал бүхий Калтон нуруунаас тэнгэрийн цэнхэрийг үзэж зогсохдоо эгээ л монголдоо байна уу гэж бодоод амжив. Харин хамт явсан уугуул найз минь “Үүлгүй, бороогүй,  нартай өдрөөр чи Эдинбургт байдаг ёстой азтай юм аа” хэмээн үнэн голоосоо баярлаж байна. Өглөөдөө нар ургах нь үзэсгэлэнтэй ч, өдөр тийш бороо зүсэрч, оройдоо манан татаад өдрийн турш салхилах нь ерөөс Шотланд даяарх цаг агаарын тогтмол дүр зураг. Тиймээс гудамжаар зөрөх хүмүүс богино цамц, задгай углааштай ч байх, зузаан хүрэм, үстэй малгатай ч нь бий.

Бүхий л үеийн турш дайтаж, тэмцэж ирсний гэрч болсон дайчдын дурсгал, тулааны хүндэтгэл бишгүй байх бөгөөд тэднийг өнөөг хүртэл хэвээр хадгалсан нь гайхам. Тиймдээ ч, Эдинбургийн үндсэн хэсэг Хуучин суурин, Шинэ суурин дүүргийг бүхэлд нь ЮНЕСКО-гийн Соёлын өвд бүртгэжээ. Түүнчлэн Эдинбургийн цайз, Шотландын Сүм, нэрт сэтгэгч Уолтер Скоттын дурсгал гээд готик маягийн хийцтэй бүтээлүүд нь хотыг тэр аяар нь музей мэт санагдуулна. Орчин цагийн жавхаа болсон шилэн байшин, өнгө алаглах үзэмж энэ хотод нэгээхэн ч үгүйн дээр эртнээсээ элсний чулуу ашиглан барьсан гэх үй олон барилга нь “саарал хот” гэсэн нэрийг авчээ. Гэхдээ зүгээр ч үгүй “Умрын саарал Афин” гэж алдаршсан нь 18-р зууны үеийг Шотландын соён гэгээрлийн үе гэж нэрлэхэд хүргэсэн юм. Нэрт эдийн засагч Адам Смит, логарифмийг хэрэглээнд оруулсан Жон Непер, телефон утсыг зохион бүтээгч Александр Белл, судлаач Чарльз Дарвин гээд Эдинбургийн алдартнуудыг жагсаавал дуусахгүй. Үүнийг дагаад жил бүр дуу хөгжим, соёл заншил, ном бичгийн тэмдэглэлт фестивалиуд тасрахгүй зохиогдоно. Тэр бүртэй таардаггүй юм гэхэд Дэлхийн уран зохиолын төвөөр нэрлэгдсэн энэ хотод үзэх, харах түүхэн дуртгал мундахгүй.
Шотландын Орчин үеийн урлагийн галлерей
Эдгээрээс Шотландын онгон, зэлүүд байгалийн үзэсгэлэн нь он удаан жилийн түүхэн хүүрнэлтэй цогцолж аялал, жуулчлалынх нь нэрийн хуудас болжээ. Хүний гар хүрээгүй, байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий уул, хад болон “лок” хэмээн алдаршсан нуурууд нь эзлэх хэмжээгээрээ Европ тивдээ хамгийн том юм байна. Шотландад хэдийгээр албан ёсоор англи хэлээр ярих ч, нутгийн уугуул аялга, кельт хэлээрх хэлц, үгсээ өргөн ашигладаг нь заримдаа ойлгомжгүй. Гэхдээ хөдөөгүүр явахад “бен” гэх нь уул гэсэн утга бол, “лок” гэдэг нь нуурыг хэлж буйг төдөлгүй тогтооно. Замын турш аяллын хөтөч харагдах бүхний түүхийг ярих нь, нүдэнд өртсөн чулууны зургийг ч дарж үлдмээр санагдана. Ер нь Шотландад аялахаар бол интернэтээс хайх төдийд том, жижиг автобусны өдөр, хоногоор ангилсан маш олон хөтөлбөр гарч ирнэ. Яг үнэндээ, үнийн хувьд харьцангуй боломжийн байсан нь аялалдаа гарах хүртэл надад эргэлзээ төрүүлж байв.

Харин автобусанд суумагц жолооч эмэгтэй микрофоноо зүүгээд нэн эртний түүхээс өнөөгийн нөхцөл байдлыг хүртэл нарийн тайлбарлана. Хэсэг яриад амсхийж хөгжим тоглуулахдаа өмнөх яриатай нь уялдах дуу сонсгодог нь суралцмаар “тактик” санагдсан. Шотландын өмнөд хэсгээр нам дор газар тул түүнийгээ “lowland гээд, хойд хэсгээр нутгаа “highlands” гэж хуваана. Эртнээс уул, хадаар явж хонь, малаа хариулдаг байснаараа нүүдэлчин бидэнтэй төстэй мэт. Та бидний сайн мэдэх “килт” л гэхэд  гүйж, харайхад төвөггүй учраас үндэсний хувцас болон үеэс үе дамжин иржээ. Анхандаа даашинз мэт залгаа мэт байсан нь дээлтэй төстэй харагданалээ. Хоньны ноосоор хийдэг энэ хувцас нь хожим Британийн армид нэгдсэн дайчдад тулалдахад төвөгтэй, задарч унаад байж. Тиймээс Британьчууд килтийг хувааж, бүстэй болгосноор өнөөгийн бидний мэдэх юбка, цамц мэт хослол төрхөө олжээ.
Хоолны төрөл, маягаар Европын бусад орныг бодвол маруухан гэдгээ тэд хээвнэг хэллээ. Мал аж ахуй эрхэлдэг байсны хувьд өдрийн өл даах хоол л хамгийн чухал байж. Тиймээс манайхантай адил мах их иднэ, хачиранд чанасан төмс гэсэн сонголт л бий. Гэхдээ Шотландад л идэж болох үндэсний хоол нь “Хаггис” гэж хоньны ходоонд чихэж амталсан дотор мах. Орчин үед зайдасны хэлбэрт оруулан бэлтгэх болсон “хаггис”-ыг шар манжин, төмсний нухшаар хачирлаж, мэдээж вискигээр даруулдаг байна. Энэ зуурт сонирхуулахад, Эдинбургт хоёр цагийн турш үргэлжлэх вискиний аялал гэж бий. Нутгийн аль хэсгээс гаралтайгаас шалтгаалж цитрус, анхил, жимсний, модны гэх дөрвөн төрлийн үнэр, амт шингэсэн байдгаа амсуулна. Мөн амуу, үр тарианаас хэрхэн нэрдэг зэргээ торхны хэлбэртэй бүхээгт суулгаад маш сонирхолтой тайлбарладаг нь ямар ч хүний сэдлийг хөдөлгөнө. Харин миний хувьд, манай архи үйлдвэрлэл муугүй ч, нарийн зохион байгуулсан сурталчилгаа, брэнд бүтээх арга хэлбэрээ олчихвол дутах юу байхав гэж бодсоор гарч ирэв.
Лок Несс
Эзлэх талбайн хэмжээгээр Лок Ломондоос арай бага ч, усны эзлэхүүнээр Шотланддаа хамгийн том гэх Лок Нессийн аялал энд түгээмэл юм. Усан онгоцоор цаг гаруй аялахад хаа нэг хад, цохио л таарах ба бусдаар бол дөрвөн зүг тийш цайрсан манан л харагдана. Эх газарт дөхөхөд уулсынх нь оройгоор будан хөшиглөөд, багахан хэрмийн дээр Шотландын туг намирах нь цаанаа сүртэй. Эдинбургт ч ялгаагүй, өөд уруу сүлжих гудамжуудын булан бүрт цагаан, цэнхэр хэрээс салхинд дэрвэх нь хагас сая хүрэхгүй хүнтэй энэ хот Улсын үндэсний галлерей, музей, номын сан, улс төр, эдийн засгийн төв болдгийг илтгэнэ.


Жорж хааны үеийн сүрлэг, чулуун байшингуудыг сүлжин алхах хэдэн өдөрт Харри Поттер кинонд орсон мэт үлгэрийн санагдах ч, ханан дахь бичгийг хараад хоёр зууны өмнө ч яг энэ замаар Жеймс Максвелл, Адам Фергусон нар хүн төрөлхтөнд хүргэх гайхамшигт санаагаа тунгааж явсан, эсвээс халамцсан шотланд эр шүлэг дуудаж, цуур хөгжмөө үлээж байсан болов уу гэж төсөөлөх нь “амттай”. Нэгдсэн улсын хэмжээнд Лондонгийн дараа орох жуулчдын төв, хүн амын тоогоор долоодугаарт орох том хот гэх ч Эдинбургийн хэмнэлд эрчлэх хурд үгүй. Угаас төв галлерейд дүрсэлсэн цасанд хучигдаж, гэрэл бүүдийх гудамж, үүл нөмөрч бороо зүсрэх зэврүүн энэ өдрүүдийн алинд ч тийм дэврүүн хэмнэлийг мэдрэх аргагүй. Тэгээд л тэд Альбионы арлын умардад соёл иргэншлийн ирэх хойчийг сэтгэн бодлогоширч суудаг биз дээ.  

ГЭРЭГ сэтгүүл
“Гадаадад суралцсан оюутан монголдоо ирээд асуудал тулгарбал өөрчлөлт хийх хэрэгтэйг баттай ойлгосон байдаг. Мөн хууль, дүрмийг дээдэлсэн улс оронд суралцаж, амьдрахаар аливааг түүний дагуу, зөв хийх нь чухал гэдгийг мэддэг” хэмээн “Нээлттэй хаалга” сангийн боловсролын зөвлөх Н.Ариунаа ярьж байна. Үүнийг “Oxfam олон улсын хөгжлийн байгууллагаас “Өндөр хөгжилтэй оронд суралцсан иргэн асуудлыг бид өөрчилж чадна гэсэн итгэлтэй болдог” гэж томъёолжээ.

Эдийн засаг, технологийн хөгжил гээд олон талын үзүүлэлтээр тэргүүлж буй орнуудын эхний алхам нь залуусаа гадаадад илгээх байсныг бид олон жишээнээс харж болно. БНСУ л гэхэд дайны дараа дэлхийн хамгийн ядуу орнуудын нэгд тооцогдож байсан ч, оюутнуудыг гадаад оронд илгээж мэдлэг, туршлага хуримтлуулах замаар өдгөө донор орон болсныг бид илхэн харж байна. Мөн Хятадад гадаад боловсрол эзэмшсэн хүнийг “haigui гэж нэрлэх бөгөөд тэдний хийж, бүтээсэн нь хурдацтай хөгжлийнх нь нууц гэж болно. 
Тэгвэл Монголчууд бид ч ялгаагүй сүүлийн үед хөгжлийн тухайд хамгийн их ярих болов. Биднийг “Оюутолгой”, “Таван толгой” биш “Монгол толгой” хөгжүүлнэ гэж бараг хэлц ч үүслээ. Гэсэн ч дааж, дийлшгүй их баялагтай хэрнээ түүнээ “чулуу” болгох дутуу ухаанаа бид авдраасаа эрээд лавтай олохгүй нь. Сонинд нийтлэгдэх барилгын ажилтан, харуул, хамгаалагч, зөөгч авна гэх зарлал үеэ өнгөрөөж “LinkedIn цахим сүлжээнд “Career Consulting, “Mongolia Talent Network” зэрэг ажилтан зуучлах компанийн удирдах албан тушаалын зарлал эрийж байдаг болов. Уг нь хувьсгалын дараач үеэс л гэхэд манай улс Герман, Франц, Орос руу залуусаа илгээснээр Б.Ширэндэв, Л.Ванган, Д.Бямбасүрэн нарын сэхээтний бүлэгтэй болж бүтээлийг нь одоо түүх болгон ярьж байна. Харин ардчилал гэх гайхамшигтай золгохдоо “хөл алдсан” бидний бодлого өнөөдөр хаахна явна вэ?

Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яамны цахим хуудаст “Гадаадад суралцах” гэсэн хэсэг рүү орвол Турк, Украйн, БНСУ, Македонийн гэхчлэн тэтгэлэгт хөтөлбөрийн зарлал хэдэн хуудас дамнан урсч байна. Өнгөрсөн жилийн тайландаа дурьдсанчлан 11 улстай гэрээлж, оюутан суралцуулах болсны илрэл энэ бололтой. Харин аль тэтгэлэгт, хэдэн хүн хамрагдсан нь тодорхойгүй бөгөөд Хил хамгаалах ерөнхий газрын мэдээгээр жилд 24 мянга гаруй иргэн гадаадад суралцахаар Монгол Улсын хилээр гардаг аж. Энэ бол МУИС-ийн бүх оюутантай дүйх тоо. “Харийн оронд эрдэм сурахаар явна гэдэг чин эрмэлзэл, том зорилго шаарддаг. Эх орноо гаднаас нь харж, бидэнд юу хэрэгтэйг олж харах нь хамгийн чухал. Тэгж чадахгүй бол явсны үр дүн байхгүй” гэдгийг Японы Кочи их сургуулийн оюутан Б.Тэлмэн хэллээ.

Мөн гадаад гэсэн чамирхалд автаад хаашаа ч хамаагүй явчихаж болохгүй. Энэ бол тархиа цэнэглэх хэрэгцээ болохоос шилэн цонхтой дэлгүүр хэсч, өөрийгөө гоёх гангараа биш. Тиймээс “Очоод тухайн улсынхаа хэв маяг, соёлд давхар суралцах болдог тул сэтгэлийн хөдөлгөөнөөр сонголт хийвэл санхүүгийн болон бусад эрсдэлд орж мэднэ” гэж Филиппинд суралцаад ирсэн Х.Болорбат санууллаа. Угаас гадаадад суралцах гэдэг нь өөр оронд зөвхөн ном үзэхийг хэлэх биш өөр нийгэмд амьдарч суралцахыг хэлнэ хэмээн Осакагийн их сургуулийн эрдэмтэн Сисон Чень тайлбарласан нь бий. Ялангуяа, хөгжлийн туршлага судлах гэсэн бидний хувьд өрсөлдөөн ихтэй, тэргүүлэгч хотуудыг зорих нь чухал. Тэнд “global citizen буюу даяар иргэн болсон хүн дэлхийн хаана ч амьдрах чадварыг олж авсан байдаг. Тэд автобусанд зорчихдоо ч арьс өнгө, шашин шүтлэгээр биенээ ялгаварлахгүй гэх зурагт хуудас харж магад дэлхий дахины асуудалд зовниж, шийдвэрлэх явцад нь оролцож байдаг тул асуудлыг харахдаа өргөнөөр сэтгэж дадна.   

Байрны түрээс, нийтийн тээвэртээ сард хоёр сая шахам төгрөг зарцуулдаг Лондонд л гэхэд хүн бүр “амь гарах”-аар хөдөлмөрлөж, урдаа байгаагаа хамгийн сайнаар хийхээр эрмэлздэг. Тиймээс “Биг-Бен”-ий цагийн дохиог маргааш гудамжинд биш гэрээсээ сонсъё гэж бодвол гүйхээс аргагүй. Мөн даяаршлын нөлөөгөөр томоохон хотуудад дэлхийн өнцөг, булан бүрээс үй олон хүн ирж суурьшсанаар “diverse буюу олон талт байдлаараа Нью-Йорк дэлхийд тэргүүлж, Лондон удаалж байна. Тиймдээ ч дээрх хотуудад хүмүүс өдөр тутам 200 орчим хэлээр ярилцаж нийгмийн амьдралд оролцдог гэх. Энэ зуурт Монголчууд бид хэзээнээс гадны соёлд уусах вий гэсэн айдастай байдаг ч, эсрэгээр даяар орчинд алхах тусам, би хаанаас ирсэн, би хэн бэ гэсэн монгол мөн чанараа улам илүү эргэж хайдаг юм байна. Энэ нь гадаад бодлого гээд шүхэр бариад борооноос өөрсдийгөө хааж “хамгаалах” биш, “бороонд хуурай үлдсэн салхины дотоод тал” болох, соёл хоорондоо нэвчих болсон “хавтгай” дэлхийд монголоороо үлдэхэд суралцахын эхлэл болж мэднэ.

Гадны сургуулиудын чанар, боловсролын системийн шинэлэг байдлын талаар интернэтээс харахад л тодорхой болсон. Их, дээд сургуулийн эрэмбээр МУИС дэлхийд эхний 1000-д ч багтаагүй бол энэ жагсаалтын шилдэг 50-д АНУ, Их Британийн их сургууль голлох байртай байв. Харин сүүлийн жилүүдэд Хонг Конг, Сингапурын сургалтын чанар эрс сайжирч, жагсаалтын эрэмбийг өөрчилж байна. Ер нь Азийн орнууд боловсролын салбарт ирэх жилүүдэд тэргүүлэх хандлагатай байгааг “Newsweek онцолсон байсан. Энэ нь газар зүйн хувьд ойр бөгөөд Европтой харьцуулахад өртөг багатай эдгээр оронд суралцаж, сайн боловсрол олж авах боломжийг бидэнд олгох давуу талтай.  

Түүнчлэн “Нээлттэй хаалга” санд хандагсдын дийлэнх нь “Гадаадад удах сонирхол багатай, суралцахын хажуугаар бие даан амьдрах чадвартай болоод ирэх хандлагатай болсон”-ыг Н.Ариунаа хэлсэн. Харин тэднийг эргээд ирэхэд ажиллах таатай орчин бүрдүүлэх, чадварыг нь шударгаар үнэлэх нь хамгийн чухал. Жилд 30 сая төгрөгтэй тэнцэх үнээр суралцсан хэрнээ эргээд Монголдоо сард нэг сая төгрөгийн цалинтай амьдрах нь даанч гомдолтой. Гэхдээ “Улиг болтол яриад л байдаг утаа униар, хот хөдөөгийн хөгжлийн ялгаа гээд энэ бүгдийг шийдэх чин эрмэлзэлтэй залуус эх оронд маань хэрэгтэй. Удахгүй очоод ханцуй шамлана” гэх Б.Тэлмэнгийн үг дэврүүн хэдий ч талархалтай сонсогдоно.  

Гадаадад дөрвөн жил суралцах нь хувь хүнд цаг хугацаа, санхүүгийн хувьд бэрхшээлтэй, улс орны хувьд ч үр дүнг нь тооцоход амаргүй бол солилцооны хөтөлбөрийг санаачлахад болохгүй гэх зүйлгүй. Манайд л хичээлээ дийлэхээ больсон залуус нийтлэг авдаг “жилийн чөлөө” нь АНУ, Европын оронд “Gap year гэж хэдийнэ хэвшсэн ойлголт билээ. Оюутнууд нэг жил өөр оронд сайн дурын ажил хийх, аялах, мэргэжлээрээ, эсвэл сонирхлоороо ажиллах зэргээр сургууль төгсөөд хэн болох вэ гэдэг асуултыг өөртөө тавьж, түүндээ бэлтгэдэг. Ингээд эргээд сургуульдаа орох, тэтгэлэгт хамрагдахад жилийн чөлөөний туршид юу хийсэн нь маш том үзүүлэлт болдог. Тэгэхээр бидний хувьд залуусын орон гэж насны тоонд эрдэхээс илүүтэй хүний нөөцийн энэ боломжоо ашиглаж, тэднийг ямар нэг хөтөлбөрөөр гадагш илгээж “цэнэглэх” хэрэгтэй. Дараа нь тэд эргэж ирсэн цагт л “монгол толгой” Монголыг хөгжүүлнэ.


“ГЭРЭГ” сэтгүүл

Дээр өвлийн нэг өдөр гарч тэнэсэн. Энэ удаад Лондонгийн хамгийн "хипстер" хэсэг гэгддэг Шорэдичоор явлаа. "Бокспарк" гэх чингэлүүд эгнүүлсэн худалдааны төв нь Европт алдартай, залуусын очих дуртай газар юм билээ. Өвөрмөц бараатай дэлгүүрүүдтэй ба дээвэрт нь нарлаж суугаад, шар айраг шимэх, эсвэл кофе уух тохилог газрууд бий. Мөн хамгийн гол нь ням гаригт "Open Mic" маягийн 3 цагийн жижиг тоглолт болдог нь сонирхолтой.
Цааш Брик Лейнд винтэж хувцасны дэлгүүрүүд, пянзны булан, цэцэрлэгт хүрээлэн дэх "бар" гээд энэ хавиар явах гоё байлаа.