Khulan Jugder

Илүү сайханд, илүү өндөрт, илүү ихээр тэмүүлнэ
Дагах
Сэтгүүлчдийг хэвлэн нийтэлсний төлөө заналхийлэх, айлган сүрдүүлэх зэрэг олон янзаар дарамтлах нь түгээмэл. Хэдэн жилийн өмнө Монголын Хэвлэлийн Хүрээлэнгээс явуулсан судалгаагаар энэ төрлийн дарамт нь эмэгтэй сэтгүүлчдэд илүүтэй тохиолддог ба, тэр дундаа тэдний гэр бүл, ойр дотнын хүмүүстэй холбоотой дарамт үзүүлэхэд хөндөж байсан сэдэв, асуудлаасаа хөндийрөх нь бий гэсэн дүгнэлт гарч байв.
Харин өнгөрсөн сард Twitter-т онлайн орчинд эмэгтэй сэтгүүлчдэд учирдаг дарамт, сүрдүүлгийн тухай хэлэлцүүлэг явагдсан бол өнөөдөр энэ тухай мэдээлэл The Guardian сонинд нийтлэгджээ.
Эмэгтэй сэтгүүлч, блогчдыг сүүлийн үед цахимаар дарамтлах, амь насанд нь халдана гэж сүрдүүлэх, хүчирхийлэх байдал түгээмэл болсныг хэлэлцүүлгийн удирдагч, “Organisation for Security and Co-operation in Europe”-ийн тэргүүн Dunja Mijatović бичжээ.
Хэдийгээр эрэгтэй сэтгүүлчдийг ч ялгаагүй үг хэлээр доромжилж, цахимаар сүрдүүлдэг боловч эмэгтэйчүүд рүү хүйсээр хамаатуулан илүүтэй “дайрдаг” болох нь тогтоогджээ.
Mijatović-ийн дэвшүүлсэнчлэн хүн тэсвэрлэхэд бэрх хичнээн сэтгэгдэл, шүүмжлэл, заналхийлэл хүлээн авснаар энэ нь хэвийн хэмжээнээс ихэд тооцогдох вэ?
Тухайлбал, эмэгтэй сэтгүүлчдийн утасны дугаарыг секс вэб хуудсанд байршуулах, и-мейл болон бусад хэрэглээний хуудсуудыг нь хакдах төдийгүй Skype-аар амь насанд нь халдана гэсэн сүрдүүлэг ч ирдэг байна. Цаашлаад өөрт нь төдийгүй гэр бүлд нь хандсан байдал илт байгааг дурьджээ.
Гэхдээ энэ бол ердөө цөөн жишээ бөгөөд UNESCO-гийн захирал Ирина Бокова үүнийг “давхар цохилт” буюу сэтгүүлч бас эмэгтэй байсныхаа төлөө ингэж доромжлуулж байна гэж тодорхойлсон байна.
Dunja Mijatović-ийн хэлснээр энэ мэт зүйлс нь эмэгтэй сэтгүүлчид сурвалжлах, хөндөх сэдвийнхээ тухай дахин нэг бодоход хүргэдэг гэжээ. Өргөн утгаараа энэ нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн чөлөөт байдал ба нийгмийн эрүүл оршихуйд аюул авчирч байгаа юм.Тиймээс Засгийн Газрууд хүйсэд суурилсан энэ мэт хандлагаас сэтгүүлчдийг хамгаалах тухайд анхаарахыг санал болгожээ. “Хууль, эрх зүйн байгууллагууд энэ асуудалд нухацтай хандаж цахим заналхийлэл, халдлагын эрэн сурвалжлах, илрүүлэх ажлыг үр дүнтэй болгох шаардлагатай” гэв.
Есдүгээр сарын 17-нд “Organisation for Security and Co-operation in Europe” нь “Үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөнд тулгарч буй шинэ сорилт: Эмэгтэй сэтгүүлчдийг цахимаар доромжлохын эсрэг” хурал зохион байгуулах юм байна.
Үйл ажиллагааг osce.org. хуудсаар шууд үзэж болно.
Өдгөө Лондонгийн их сургуулийн Сэтгэл судлалын тэнхмийн судлаач болсон Патрик Иссинтон эрдмийн замд хэрхэн орсноо хуваалцсаныг хөрвүүллээ. 
Жил бүр оюутнуудын сурлагын дүн гарах, эсвэл элсэлтийн үе ирэхэд эцэг, эхчүүд хүүхдийнхээ сургалтын төлбөрийн зээлийг үр дүнтэй эсэхэд эргэлзэх бодол төрдөг байх. Мэдээж энэ бол зайлшгүй бодох ёстой зүйл л дээ. Харин миний хувьд их сургуулийн төлбөрийн ач холбогдлын талаарх хэлэлцүүлэг өөрийн туршлагаараа жишээлж оролцохыг хүсч байна.

Гэхдээ миний түүх “А” үнэлгээнээс хол тэртээд, их сургуульд элсэх тухай бодол ой ухаанаас минь ангид тэр мөчөөс эхэлнэ л дээ. Сургуулиа төгсөхөд нөхцөл байдал ийм л байсан тул би “өөртөө тохирох” олон ажил хийж үзэв. Удалгүй, арваннэгдүгээр сарын нэгэн өглөө Портобэлло гудамж дахь худалдааны мухлагаа янзалж зогсохдоо энэ үнэхээр миний урт хугацааны, насан туршийн ажил мөн үү гэдгийг өөрөөсөө асуусан юм. Тэр чигээрээ байвал ирээдүйд би хэн болох тухай төсөөлөл ч авч чадахгүй, ердөө нэг худалдагч эр байсаар дуусах гунигт зам харагдах шиг болсон тул их сургуульд орох боломж эрье гэж шийдэв. Ингээд сэтгэл судлалын чиглэлд сонирхолтой байсан тул байж болох бүх л газарт бүртгүүлж эхлэв. Нэг мэдэхэд Лондон даяарх Сэтгэл судлалын бүх тэнхимд материалаа явуулжээ. Яахав, 29 настай, амьдралын туршлагатай эр дөнгөж төгссөн бөөн “А” цуглуулсан залуусаас арай сонирхолтой байх болов уу гээд өөртөө урам өгч байв. Ингээд бурхан намайг ивээж зөвхөн Вэстминстэрийн их сургууль нэмэлт элсэлтээр намайг авах болсон юм. Магадгүй би өөрөө ч мэдээгүй байсан, миний доторх ямар нэг чадварыг тэд түрүүлж харсан байх.

Өнөө цагт их сургуулиуд хөтөлбөрийн “хувьсах” сургалт гэж их ярих болсон нь, миний хувьд жинхэнэ утгаараа биелсэн гэж болно. Асар хурдтай мэдээллийн энэ нийгэмд би гайхалтай заах арга, өргөн хүрээний судалгааны орчинд суралцсан юм. Ер нь дунд сургуулиа олигтой дүүргэлгүй, сургуулиа хаясан над шиг нөхдүүдэд их сургуулиуд энэ мэт боломж өгөх нь маш их тустай юм л даа. Би хичээлдээ явахдаа метронд суугаад “Орой энэ замаар буцахдаа одоо төсөөлж чадамгүй, тийм их зүйлийн тухай дуулж, сонсоод ирнэ дээ” гэж бахархан боддог байснаа санадаг юм.

Би тэр үед мундаг судлаачдаас бид хүмүүсийн царай төрхийг хэрхэн унших, стресстсэн үед бие, физиологид ямар өөрчлөлт гардаг, хөгжим сонсоод яагаад бидний хүзүүний үс босох шиг болдог вэ гэхчлэн гайхалтай асуултуудын хариултуудыг авч байв. Энэ мэт “нээлтүүд” надад өдрөөс өдөрт тохиолдож байлаа. Гайхалтай гэдэг үг магадгүй хэтэрхий улиг болсон санагдах ч, Вэстминстэрт олж авсан зүйлсээ үүнээс өөрөөр юу гэж нэрлэхээ мэдэхгүй нь. Би эргэн тойрны хүмүүс, тэдний санал санаачилгыг гайхан бахадсаар таарч байв.

Гэхдээ бас заримдаа юу уншаад, судлаад байгаагаа ойлгохгүй, ер нь яахаараа би ингэж тархиа зовоох ёстой вэ гэх бодол орж ирэх үе байсаан. Харин анзаарвал бага, багаар аливааг бодох, эргэцүүлэх хэлбэр маань өөрчлөгдөж байгааг мэдэрсэн юм. Би аливаа мэдлэг, мэдээллээс ул сууртай үндэслэл, санааны гол хэсэг зэргийг эрж хайх болж хүний тархины бүтцийн талаар, хүмүүс нийгэмд хэрхэн аж төрдөг зэрэг олон зүйлийн тухай их сургуулиас сурсан. Бас лабораторид өөрийн биеэр ажиллаж, архи уусан үед хүний биед ямар өөрчлөлт гардаг тухай бяцхан судалгаа хийсэн нь сайхан дурсамж болжээ. Үүгээр зогсохгүй ичих зүйлгүйгээр сургуулийн сонинд жижигхэн нийтлэл бичсэнээр сонирхолтой хүмүүстэй уулзаж ярилцахаас гадна энд, тэнд тоглолт үзэхээр үнэгүй орчихдог байв.

Амьдралдаа анх удаа, би хичээл, сургуульдаа хариуцлагатай хандаж бүх шалгалтаа амжилттай дуусгалаа. Ингээд 1995 оны нарлаг өдөр Лондонгийн нэгэн байшингийн шатаар дүнгээ сонсохоор өгссөн юм. Тэр мөч үнэхээр сайхан байсан, би эрдэм сураад бас дэлхийн хаана ч надад мэддэг зүйл бий гэдгээ батлан харуулах жижигхэн цаас өвөртлөв. Их сургуульд суралцсан үе минь надад BBC-д ажиллах эсвэл Британийн Антарктид Судлалын Төвд ажиллах боломж бийг харуулсан ч, би их сургуулийн орчинд үлдэхээр шийдэв. Мэдээж эрдмийн зэрэгтэй болсноор CV минь баяжсан ч, их сургуульд нүдийг минь нээж, тархийг минь хөгжүүлсэн тул би маш их баяртай байсан юм.

Тэгэхээр хэрэв та их сургуулийн тухай бодож байвал би үүнийг л хэлэх байна. Аль ч утгаараа энэ тийм ч амар даваа биш. Гэхдээ хичээх л юм бол, үр дүн нь хэзээд чиний төсөөлж чадахаас ч илүү гэдгийг санах хэрэгтэй. Бас гайхамшигтай. 
Орой бүрийн мэдээгээр Ойрхи Дорнодтой холбоотой үймээний тухай үзэж, сонссоор Дундад Азийн талаарх бодит мэдээлэл биднээс холджээ. Харин сүүлийн жилүүдэд Итали, Франц, Их Британи гээд барууны орнуудад Дундад Азийн уран бүтээлчид харьцангуй танигдан нэрд гарч улс орноо төлөөлөх болоод буй. Түүнчлэн үндэсний урлагийн уламжлалаа толилуулахын хажуугаар улс орныхоо зөрчилтэй асуудлууд, эрх тэгш байдлын тухай дуулах тэднийг дэлхий дахин чих тавин сонирхож байна.

“Mashrou’ Leila” хамтлаг
Дундад Азийн Парис гэгддэг Ливаны нийслэл Бейрут хотоос гаралтай энэ хамтлаг эх орондоо хамгийн их маргаан дагуулдаг ч, олон улсад хамгийн их танигдаад байна. Арабын ертөнцөд үл тэвчим гэдгийг огт тоолгүй ижил хүйстэн гэдгээ нээлттэй зарлах гоцлол дуучин нь Ливаны нийгэм, улс төрийн талаар шүүмжилсэн дуунууд зохиож Араб-попын уламжлалт ойлголтыг эрс өөрчилж буй. Тухайлбал, “Shim El Yasmine (“Жасминыг үнэрлэхүй”) дуундаа ижил хүйстнүүдийн харилцааны тухай өгүүлэх бол “Lil Watan (“Эх нутаг”) дуундаа улс төрийн амьдралын талаар зоригтойгоор дуулжээ. Гэхдээ энэ нь бусдын анхаарлыг татах гэсэн оролдлого ерөөс биш бөгөөд гагцхүү тэдний үеийнхэнд ямар асуудал тулгарч байна, түүнийг л дуулдаг хэмээн гоцлол дуучин Хамед Синно тайлбарласан байна.
Долоон жилийн өмнө Бейрут хотод болдог үдэшлэгийн үеэр танилцаж нэгдсэн залуус хамтлагтаа нэг хоногийн төсөл гэсэн утгатай “Mashrou’ Leila гэсэн нэр өгсөн аж. Амьд хөгжмийг, хийлийн уянгаар “чимэглэсэн” тэдний бүтээлийг инди-рок урсгалд хамаатуулж болох хийгээд заримдаа “Arctic Monkeys, “the Strokes”, “Radiohead” хамтлагийг санагдуулна. Тэд хамгийн сүүлийн “Raasuk” цомгоо Монреал дахь студид бичүүлсэн бөгөөд тэнд урьд нь “Arcade Fire хамтлаг бичлэгт ордог байжээ. Бейрут хотын хэмнэл тийнхүү барууны амьд хөгжимтэй уусахын зэрэгцээ Хаиг Папазианы хийлийн тоглолт онцгойрон сонсогдох нь “Mashrou’ Leila”-г шуудхан танихад хөтөлнө.
Эргэн санахад хамтлагийн эхэн үеийн дуунуудад Хамед Синногийн хоолой чанга яригчтай мэт сонсогддог ба энэ нь тухайн үед Арабын орнуудад өрнөж байсан бослого, цуглааныг илэрхийлсэн аж. Энэ хэвээр туурвиж байсан хурц, шүүмжлэлт бүтээлээсээ болоод хамтлагийнхан сүүлийн цомогтоо ивээн тэтгэгч олж чадаагүй ба Дундад Азийн студиудын тодорхой цензурын улмаас “Mashrou’ Leila гадаадад дуугаа бичүүлэх болсон билээ. Тиймээс олон нийтийг хамарсан хөрөнгө босгох аян өрнүүлснээр “Raasuk цомог сонсогчдын гарт хүрсэн гэдэг.

El Morabba3” хамтлаг
Иорданы уламжлалт үндэсний хөгжим баялаг түүхийг агуулахын зэрэгцээ орчин үед олон услад алдартай ДиЖей, поп одод эндээс “төрөх” болоод байна. Үүнээс гадна, сүүлийн хэдэн жилд альтернатив, амьд хөгжим эрчээ авч олон улсын наадмуудад өндрөөр үнэлэгдэх болсноос “El Morabba3” хамтлаг пост-рок урсгалын гол төлөөлөгчөөр нэрлэгдэнэ. Үеэл ах, дүүс гишүүдтэй тэд нийслэл Амман хотоос гаралтай бөгөөд Араб хэлээр дуулдаг, Иорданы уламжлалт хөгжмийг рок урсгалаар тоглодог хамтлаг гэж өөрсдийгөө тодотгох дуртай. “Учир нь бид барууны хөгжим, аялгуунд араб үгс хэлхсэн дуу хиймээргүй байна” гэж дуучин Мохаммед ярьжээ. Харин Арабчууд бөмбөр, гитар, цохивор хөгжмийг өөрсдийнхөөрөө хэрхэн тоглож болохыг харуулах нь гол зорилго нь гэв.
Түүнчлэн хамтлагийнхан араасаа төрч буй уран бүтээлчдийг ихээхэн дэмжиж, бусдын хэлбэрийг хуулахгүй байхад нь зааж тусалдаг байна. “Бид өдөр тутмын амьдралын хэмнэлээсээ л санаа авахуйц сонирхолтой орчинд аж төрдөг. Гудамжны хөл хөдөлгөөн, хөрш зэргэлдээ орнуудын төрх, хүмүүс, тэдний мөрөөдөл гээд хөгжмийг минь онцгой хөглөх үй олон зүйл бий” хэмээн тэд тайлбарлажээ.
Иорданы нийслэл Амман хот олон талаараа Дундад Азийн сонирхолтой цэг болно. Газар зүйн хувьд энд Палестин, Ливан, Сири, Египтчүүд гээд олон үндэстэн цугладаг Арабын орнуудын уулзвар билээ. Энэ утгаараа Амман нь Иордан төдийгүй Арабын орнууд дундаа шинэ, соргог бүхний илэрхийлэл болдог онцлогтой. Түүнчлэн арилжааны чиглэлийн уран бүтээлчид багатай тул альтернатив, рок хамтлагууд олон хүнд уран бүтээлээ хүргэхийг хүсвэл Амманыг зорьдог байна. Тиймдээ ч “El Morabba3 хамтлагийнхан “Бид та нарт  Дундад Азийн уугуул соёлыг таниулна” гэж бардам хэлдэг болов уу.
Харин уран бүтээлийн эрх чөлөөний тухай ярихад цензурын тухай дурьдахаас аргагүй. Гэсэн ч өөрсдийн анхны цомгоор дамжуулан Амман хотын оюун санааны шинэчлэлтэд түлхэц өгсөндөө тэд итгэлтэй байдаг. “Хэрэв энэ тивд өөрчлөлт хийх гарцаагүй тохиол ирвэл бид илүү хүчтэй байх болно” гэсэн нь тэднийг ямар идэвхтэй уран бүтээлчид болохыг харуулна.
Дараачийн цомогтоо тэд хөгжмийн найруулгын хувьд ч, дууны үгийн талаас ч аль болох үндэсний аястай, жинхэнэ Араб бүтээл хийхийг зорьжээ. Зарим дуунд ашигласан цахилгааан гитарын хэмнэл нь гадаад сонсогчдод сонирхолтой байх бол эх хэлээрх дуу нь төрөлх тивийнхий сэтгэлд хүрнэ гэдэгт тэд итгэсэн аж. “Гэхдээ хүмүүс дууны яг юунд нь дурласнаа хэлж мэддэггүй, харин ямархан нэг мэдрэмждээ хөтлөгдөөд сонсдог. Тиймээс хэн нэгэнд таалагдах гэж хичээхээс илүү дотроо мэдэрсэн бүхнээ ойлгомжтой хүргэхийг л чухалчилж байна” гэж “El Morabba3” тодотгожээ.



Лена Чамамяан
Домогт “Битлз”-ийн түүхээр бидний сайн мэдэх Ливерпул хотод 2002 оноос хойш Араб урлагийн наадам жил бүр болж байгаа нь өдгөө олон улсад Дундад Азийн орнуудын талаар таниулах, мэдлэг олгох хамгийн том арга хэмжээний нэг юм. Өнгөрсөн оны наадмын нээлтэнд Ливийн Соёлын Сайд “Дэлхий дахины харилцаанд урлагийн хэл хамгийн их хэрэгтэй байна. Бид тойрч суугаад ярилцаж болохуйц, хүн төрөлхтөний бүтээсэн агуу ололт нь яах аргагүй урлаг юм” гэсэн нь энд ярих дуучны тухай шуудхан хэлсэн гэлтэй.
Тэр жил Ливерпулын наадамд Сирид төрсөн Парист амьдардаг эмэгтэй тайзнаа гарахад Арабчууд чих тавин сонсох бол, Лийдс хотоос жижигхэн автобус хөлсөлж очсон Англи охид сонирхон харж, дэргэд нь Армен хосууд түүнийг даган дуулж байв. Сирийн Дамаск хотод өссөн Лена Чамамяан тэр өдөр хоёр цагийн тоглолт хийж, Армен үндэсний дуунаас ч бас толилуулсан нь үзэгчдийг татаж байсан юм.
Олон жилийн турш үргэлжилж байгаа Сирийн тогтворгүй байдлаас үүдэн тэрбээр Арменийг зорьсон бөгөөд уран бүтээлчийн хувьд ч тэнд боловсорсон гэдэг. Гэсэн ч Ленагийн хувьд Араб хэл, яруу найраг гээж боломгүй төрөлх соёл нь тул түүнийг Армен хөгжимтэй сүлснээрээ онцлогтой. Ялангуяа, ардын хөгжмийг жазз хөгжмийн хөнгөн хэмнэлтэй хоршуулахыг оролдсон нь Лена Чамамяаныг баруунд ч, Дундад Азид ч нэгэн зэрэг таниулжээ.
Тэрбээр төрөлх соёлоо тээж хадгалаад зогсохгүй Сирийн ард түмэнд зовнисон, энх амгаланг хүссэн дуунуудаа хаа ч явсан толилуулдаг. “Хэдийгээр Сирийн хүн амын тоо 20 саяд хүрэх ч, удаан хугацааны үймээнт байдлаас болоод бид эх нутгийнхаа ойролцоо, эсвэл алсын алст амьдрахад хүрээд байна. Тиймээс Сиричүүд одоо яах вэ гэсэн асуулт үргэлж миний толгойд эргэлддэг. Харин иргэний дайны аймшигт өдрүүдийг давж гарсан Ливанчуудыг хараад надад бага зэрэг итгэл төрдөг юм. Бас Арменчуудын түүх ч тийм амгалан байгаагүйг мэднэ. Гэлээ ч Арменчууд төрөлх чанараа хадгалж авч үлдсэн гайхамшигтай ард түмэн. Хүүхэддээ багаас нь Армен бүжиг зааж, Армен хоолны соёлд сургаж, Армен хүний амьдралын ухаан төлөвшүүлдэг. Тиймээс өнөөгийн нөхцөл байдалд зовниод суухаас илүүтэй, төрөлх соёл, урлагийнхаа үнэ цэнийг хадгалах нь миний хамгийн гол зорилго юм” хэмээн Лена нэгэн ярилцлагадаа дурьдсан нь түүний уран бүтээл хөг аялгуунаас ч илүүг агуулдаг нь илхэн харагдах биз ээ. 

Өнгөрсөн жил Шотландад хэд хоног аялаад Эдинбург хотын тухай "Умрын Афин" гэсэн тэмдэглэл бичиж байв. Тухайн үед 5 хоногийн хугацаанд чамгүй их дүрс авсан тул эмхэлж, цэгцлэх тохиол гарахгүй байсаар хэдийнэ жил болов. (Арай л залхуурчээ :D) Энэ удаад зориглон Эдинбург орчмоор авсан хэсгээ нэгтгээд жижиг эвлүүлэг хийж үзсэнээ хуваалцаж байна.

Жил бүрийн тавдугаар сард Их Британийн Брайтон хотод "Brighton Festival" гэж ном, хөгжим, дуу, дүрслэл, үйл хөдлөлийн гээд бүхий л урлагийн төрлийг багтаасан хэдэн долоо хоног үргэлжлэх наадам болдог юм билээ. Өнгөрсөн жил миний дуртай дуучин Cat Power оролцсон тул тоглолтыг нь үзэхээр хоёр хоног явсан юм. Оюутан байхдаа Cat Power-ыг тоглолтондоо цаг баримтлаад байдаггүй, дургүй нь хүрвэл тайзнаас буугаад л дуусгачихдаг тухай уншиж, бичиж байж билээ. Хэзээ хойно тэгээд яг амьдаар нь сонсоод, танхим дүүрэн хүнтэй хамт дуулаад, тайзан дээр жишим ч үгүй шар айраг шимихийг нь харах зүүд биелэх шиг л санагдаж байлаа.
Брайтон хотын тухайд анх Англид очоод удаагүй байхдаа өвлийн хүйтэн өдөр очиж байв. Бороо, салхи, далай, давалгаанаас сүрдэж өнгөрүүлсэн тэр өдөр хамаг л музей, гудамжны галлерейг нь сонирхож дурсамжтай өдрийг үдсэн. Энэ удаад зуны нарлаг өдрүүд таарсан тул хотын гудамжаар сэлгүүцэж, өглөө, оройдоо цэнхэр далайг ширтэж суусан бас нэгэн гайхамшигт цаг хугацааг өнгөрүүлсэн юм. Эднийгээ эвлүүлээд богинохон видео болгосноо хуваалцаж байна.
 
         Уг нь би Истанбулд цас орохыг үзэх гэж зорьсон юм. Хэдэн жилийн өмнө Нуригийн (Nure Bilge Ceylan) кинонуудыг үзээд, түүний бүтээлд л цас орох ингэж гоё харагддаг юм уу, эсвэл Истанбулд цас орох ийм үзэсгэлэнтэй юм уу гээд найзтайгаа ярьдаг байж билээ. Дараахан нь Памукийн “Цас” романыг уншив. Шашны уламжлалтайгаа нарийн холбоотой Туркийн соёл орчин цагийн даяар ертөнцтэй хэрхэн зөрчилдөхийг эл зохиолд үзүүлэх зууртаа Кагийн нүдээр цас орохыг дүрслэх нь бүр ч уянгатай санагдаж билээ. 

Энэ мэт бодол, төсөөлөлдөө хөтлөгдөөд арванхоёрдугаар сарын дунд үед Мармара далайн зөөлөн амьсгалд газардав. Агаарын хэм арав дөнгөж шүргээд, оройдоо бороо шиврэх нь “цас, цас” гэх хүслийг минь шуудхан унтраасанд гонсойвч цэнхэртэн алсрах Истанбулын үзэмж сэтгэл дүүргэж байлаа. 

Константинополийн үүх, түүхийг сонирхохоор, эсвэл өнөө цагийн Туркийн хөгжлийн хэмнэлийг сонордохоор, эсвээс “Европын Хятадууд” болтлоо алдаршсан тэдний үйлдвэрлэлээс арилжаа эрэхээр зорьсон бол үгүй дээ, агаарын бөмбөлөгөөр зорчиж, арлын эрэгт амрахаар гээд ямар ч зорилгоор Туркт очсон хүний эхний зогсоол нь өөд, өөдөөсөө сүндэрлэх Аяа Софяа ба Султан Ахмэд мачет болно. Нэг нь католик сүмийн суурийг исламын өнгө, аясаар нэмэн урласан музей байх бол Султан Ахмэдэд одоог хүртэл мусульманчууд мөргөл үйлддэг хэвээр. Гутлаа тайлж, биеийн ил хэсгүүдээ нөмрөгөөр хучин, толгойгоо ч бүтээгээд дотогш орвол нэлэнхүй улаан хивс угтах агаад үй олон гэрлийн бүрхүүлийн завсраар Коран судрын бадгуудыг каллиграфаар бичсэн нь дурайна. Мачетийн хана, таазан дахь дүрслэлүүд, болоод гоёмсог чимэглэл бүхий гэгээвч гээд ур хийцийг сайтар ажвал уужим энэ танхимд хэр удаан саатахыг мэдэхгүй. Гадна талбай нь ч үзэсгэлэнтэй бөгөөд мөргөлийн цагийн дараахан нь жижигхэн аягатай үндэсний “чай”-гаа оочинг яриа дэлгэх Туркчуудыг эндээс харж болно. Ялангуяа, үдшээр бүрэнхий нөмөрсөн гудамжинд навчисаа гөвсөн моддын мөчир сараалжлан цэнхэр далайн өнгө хотыг тэр чигт нь хучсан мэт санагдахад алхаад л баймаар. 
 Ингэж явсаар төдөлгүй Оттоманы үеийн султанууд амьдарч асан Топкапи ордонд хүрнэ. “Эзэнт гүрний үүд”-ээр алхахад л өргөө, харшууд нээлттэй бөгөөд тэнд зэр зэвсэг, хувцас чимэглэл, соёлын дурсгал зэрэг султаны хэрэглээнд байсан бүхнийг дэлгэсэн нь Истанбулын түүхэн бүст тооцогддогийн дээр ЮНЕСКО-гоос Дэлхийн өвд “Оттоманы эриний үндсэн дурсгал” гэсэн тайлбартайгаар бүртгэсэн байна. Энд би амьдралдаа хамгийн том очир эрдэнийг үзсэндээ итгэлтэй байна. Хэзээний, хэн гэгч султан байсныг мэдэхгүй ч гарын атганд багтамгүй тэр эрдэнийн тодоос тод хурцаар гялтганахыг тойрч зогссон хүмүүс шагшиж байсан юм. Би ч бүр нэг харчихаад цааш тэсэлгүй эргэж хараад хэсэг зогссон шүү.
Өвлийн Истанбулыг хамгийн сайхнаар тольдоход энэхүү Топкапийн цэцэрлэг нэн тохиромжтой. Эрэг дагуух өндөрлөг хэсэгт нь кафе байгуулсан бөгөөд аяга цайнд гудамжинд төлдгөөс гурав дахин илүү мөнгө төлөх ч, эндээс харах үзэмж нь тэр бүр тохиохгүй. Тиймээс энд зургаа татуулж амжвал хожим зургийн цомгийн гоёмсог хэсэг болно байх.
Түлхүүрийн оосор, номын хавчуурга, ил захидлаас эхлээд Истанбулын бэлгэдэл болсон дээрх дурсгалт газраас гадна түгээмэл нэгэн зураг үргэлж таардаг нь хормой дэрвүүлэн эргэх эрчүүлийн дүр билээ. Олонтаа харсан ч, хэрэг гарган судалж байсан удаа надад лав үгүй. Тэгээд сайтар сонирхвол энэ нь “The Mevlevi Sema Ceremony нэрээр мөн л ЮНЕСКО-д бүртгэгдсэн Туркийн уламжлалт соёлын нэгэн хэсэг юм. Тэртээ 13-р зуунаас үе дамжин ирэхдээ эгэл хүмүүний төгөлдөршилд хүрэх оюун санааны аяллыг бэлгэдсэн бөгөөд персийн шүлэгч Руми гэнэтийн баясалд хүрэхдээ гараа дэлгэн эргэлдэн бүжсэнээс ёслолын үйл бий болсон гэх. Исламын үүднээс, бурхадаас “амь” авч, газарт “түгээх” тэрхүү “бадарчид” турк ардын чавхдаст хөгжим, хэнгэрэг, бишгүүр хийгээд шашны дуулалт шүлгийн хэмнэлд эргэн, эргэх аж. Хэдийгээр энэ нь исламын шашны суфист урсгалын л хэсэг боловч, өдгөө Туркийн аялал жуулчлалд чухал байр эзлэх болжээ. Тиймдээ ч ёслолыг үзэх бол эртнээс захиалах хэрэгтэй ба Топкапи ордноос холгүйхэн “Хожапаша” театрийн 550 жилийн настай түүхэн танхим эл соёлын гайхамшгийг мэдрэхэд хамгийн тохиромжтой болов уу. 
Түүхийн арвин ундаргаас гадна Истанбул хотын дүр төрхийг орчин цагийн хөгжлөөс ангид төсөөлөх аргагүй болоод буй. Эгнэн гялтганах өндөр шилэн барилгууд, барууны шошгоор дүүрэн их дэлгүүр, хотын төвөөрх гивлүүргүй, дэгжин бүсгүйчүүлтэй таарахын зэрэгцээ “Istanbul Modern гэх үлэмж байгууламжаас Туркийн урлагийн одоо цагийг Та мэдрэх боломжтой. Өмнөх үеийн уламжлал, заншилаа онцгойлон харуулсан бүтээлийн цуглуулга ба өнөө үеийн интерактив бүтээлүүд болох богино дүрс, дуу бичлэг, төрөл бүрийн инсталляци зэргээр өнгөрсөн, ирээдүйн үнэт зүйлийн ялгааг тэд үзүүлэхийг зорьсноо танилцуулгадаа тэмдэглэжээ. 
Хэрэв та Туркийн энэ үеийн уран зохиолд шимтдэг бол дараачийн зогсоол тань Орхан Памукийн “The Museum of Innocence байх нь зайлшгүй. Өнгөрсөн онд Европын тэргүүн музей гэсэн шагналаас хүртсэнээс илүүтэй Памукийн ижил нэрт романы зохиомол дүрүүдийн “үзэж, харж, эдэлж хэрэглэсэн” бүхнийг энд бодитоор толилуулсан нь, чухам уншигч миний төсөөлөлтэй хэрхэн нийцэж, эсвэл эсрэгцэж буйг үзэх нь юу юунаас илүү сонирхолтой. 
Истанбулын ахуй, соёлтой танилцахдаа энэ газруудаар заавал орохыг зөвлөхөөс гадна жуулчдын төвөөр биш хотын суурин бүсээрх жижиг буудлыг эрж очихыг захих байна. Өглөө бүр эзгүй гудамжаар уруудаж, задгай захаас шинэхэн чидун жимс, халуун талх, өрөм, зөгийн бал наймаалцаж алимны цай бэлтгэн ундаалахад мөргөлийн цагийн дуулал гэнэт сонстож эхэлбэл сая Туркт ирснийг тань мэдрүүлнэ. Мөн өргөн замын голоор эрч аван хурдлах мэтробусаар зорчиж хотын амьдралтай танилцвал төөрч, будилах нь хүртэл хожим хөгжилтэй дурсамж болж мэднэ. Гэхдээ гадаад бүсгүйчүүдийн дэргэдүүр харц чулуудалгүй өнгөрөх Турк эр ховор тул тэр бүрт найрсаг мэндчилээд өнгөрөөрэй. Харин “Grand Bazaar захаар айлчлахдаа эргэн тойрноос жинхэнэ кэбаб амтлангаа Турк, Сири, Леван хэн ч бай яриа дэлгэхэд нь “Моголистан” (Монголчуудыг тэд ийн авгайлдаг) гэдгээ хэлбэл тэд баярлан мэндчилнэ.
Түүхийн он цагийн нэгэн үед хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслийг ухуулах хэрэгсэл гэж үзээд улс төрийн зорилгоор ашиглахыг эрмэлзэж байлаа. Харин чөлөөт нийгэмд хэвлэл, мэдээллийн байгууллага зах зээлийн жамаар ажиллах болж, бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбарын хувьд “media industry гэсэн тодотголтой, арилжааны байгууллага болж хөгжсөн. Тиймээс уг бизнесийг үр ашигтай байлгахын зэрэгцээ бусад үйлдвэрлэлээс ялгарах гол шинж болох олон нийтийн эрх ашигт үйлчилдэгийг мартаж болохгүй.

Энэ ч утгаараа медиа үйлдвэрлэлийн гол нэгж телевизийн салбарын тогтвортой хөгжлийн тухай хэлэлцэхээр өнгөрсөн долоо хоногт монголын телевизийн уран бүтээлчид чуулсан юм. 
Гэрэл зургийг: Б.Ганбаяр
Хөгжлийн чиг
Чуулганы эхэнд “Максима” компаниас өнгөрсөн оны байдлаарх Монголын телевиз үзэгчдийн судалгааг танилцуулахад хамгийн олон үзэгчтэй сувгийг ялгах боломж байсангүй. Учир нь, оргил цагаар үзэгчдийн дийлэнх нь аль нэг сувагт төвлөрөхөөс илүүтэй 5-10 сувгийн хооронд шилжих хандлагатай байжээ. Нэг ёсондоо үзэгч оройн турш телевизораа нэг сувагт тохируулах биш, контентоос хамааран хөтөлбөрөөс хөтөлбөрт байнгын шилжилт хийх болсон байна.

Тэгвэл энэ явцдаа монголчуудын шимтэн үздэг хөтөлбөрөөр олон ангит кино, теле зохиомж болон энтертейнмэнт хөтөлбөрүүд шалгараад байна. Ялангуяа, хамгийн өндөр рейтингтэй кинонууд бүгд солонгос цувралуууд бөгөөд “Боловсрол” ТВ-ийн “Гурван найз” л монгол контентыг төлөөлж байна. Гэхдээ энэ нь өмнөх жилүүдийн нэг ч монгол контентгүй жагсаалтыг бодвол энэ нь амжилт гэдгийг дурдах нь зүйтэй. Харин үзэгчдийн дуртай хөтөлбөрийг бүтцээр нь аваад үзвэл бидний хувьд телевиз нь мэдээллийн хэрэгслээс илүүтэй зугаацуулах хэрэгсэл болсон нь анзаарагдана.

Энэ ч утгаараа бид шуурхай мэдээ эрж телевиз үзэх нь багасч нөхөж, ухраж үзэх хэлбэрт аажмаар шилжиж буйг нэг жилийн дотор найман хувиар буурсан үзүүлэлтээс харж болно. Бид “Юу үзэх үү?” гэж мэдээллийг хайх биш, удирдлага атгасан үзэгчид хэрхэн хүрэх нь л чухал “Мэдээлэл биднийг хайна” гэсэн хэлц биеллээ олж байна. Түүнчлэн “Unitel компанийн мэдээлснээр гар утас хэрэглэгчдийн тал хувь нь ухаалаг утастай болж, интернэт хэрэглээ хурдацтай өсч байна. Тэр дундаа интернэтээр видео үзэх хандлага давамгайлж байгаа нь цаашид телевизийн контентыг заавал цэнхэр дэлгэцээр биш бүх төрлийн төхөөрөмжөөс үздэг болохын эхлэл юм.

Ялангуяа, таблетаар тоглож, YouTube-ээс хүүхэлдэйн кино үзэж өсч буй жаалууд ирээдүйд тэр л дадлаараа мэдээлэл авах нь гарцаагүй. Одоо ч гаднын орнуудад нийтийн тээврээр зорчиход ipad дээрээ америк сериал тоглуулсан залуусын төрх хэдийнэ хэвшмэл болжээ.

Бизнес VS Улс төр

Хөгжлийн чигийг тодорхойлсны дараа чуулганы хэлэлцүүлэгт оролцсон “NTV” телевизийн захирал Ц.Энхбат монгол дахь телевизийн салбарыг санхүүгийн хувьд унаж яваа ч, ус шүүрүүлэн урагшилж буй усан онгоцтой зүйрлэв. Зах зээлийн эрүүл өрсөлдөөнгүй энэ орчинд арилжааны телевизүүд сурталчилгааны орлогоор зардлаа нөхөж “амьдрах” нь бараг боломжгүй гэж тэрбээр дүгнэлээ. Үүнийг “Монгол Масс Медиа” группын захирал А.Амундра улс төрчид нэр хүнд, эрх мэдэлд хүрэх замаа хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр “засахын” тулд ашиггүй ажиллаж байгаа телевизийг ч “хүчээр” тэжээж байгаатай холбон тайлбарлав. Энэ тухайд нэмэн тэмдэглэхэд, Ази, Номхон далайн өргөн нэвтрүүлгийн холбооноос манай улсын зах зээлд одоогийн 100 гаруй телевизийн суваг шударгаар өрсөлдөж үйл ажиллагаа явуулах ямар ч боломжгүй тул цэгцлэх зөвлөмж гаргаад хэдэн жил өнгөрч байна. Харамсалтай нь, уран бүтээлийн энэ салбарт ажиллаад цөөнгүй жил болсон ч ямар ч өөрчлөлт гараагүйг А.Амундра өгүүлж байв.

Өрсөлдөөн шударга биш тул телевизийн орлогын гол хэсгийг бүрдүүлэгч рекламны орлогоор ашиг олох нь хүндрэлтэй байгаад телевизийн удирдлагууд санал нэгдэж байна. Харин “Максима”-гийн судалгаанаас өндөр хандалттай дотоодын контентуудад илүү үнэтэй рекламтай авч орлогоо нэмэгдүүлэхийг санал болгосон ч, монгол контент, тухайлбал телевизийн сериал бүтээх зардал нь солонгос кино худалдаж авахаас даруй тав дахин их байгаа нь эрсдэлтэй сонсогдож байлаа. Гэхдээ энд боломж огт байхгүй биш, төрөөс дотоодын контент бүтээгчдэд татварын хөнгөлөлт үзүүлэх замаар бодлогын хүрээнд дэмжих бололцоотойг “Глоб Интернейшнл” ТББ-ын тэргүүн Х.Наранжаргал онцолсон юм.

Бизнесийн өрсөлдөөнд саад болж буй өөр нэг асуудал нь оюуны өмчийн тухайд байлаа. Телевизүүд үзэгчдийг татах чанартай контент гаргахын тулд гадаадын кино, шоу хөтөлбөрүүдийг албан ёсны эрхтэйгээр, өндөр үнээр худалдан авсан ч, зарим нь үүнийг үл хайхран хууль бус контент нэвтрүүлэх, онлайн орчинд шууд байршуулах тохиолдол бий. Харин энэ талаар “Монголын телевизүүдийн чуулган”-д хүрэлцэн ирсэн Оюуны өмчийн газрын удирдлагаад зах зээлд хэн нь шударга “тоглож”, хэн нь хууль зөрчиж байгааг ил хэлэхээс татгалзсан нь энэ байдлыг шийдвэрлэж чадах эсэхэд нь эргэлзээ төрүүлж байлаа.

Тиймээс телевизүүд санхүүгийн байдлаа ил тод тайлагнаж, төрөөс хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр мэдээлэл нэвтрүүлэхдээ нээлттэй тендер зохион байгуулах маягаар шалгаруулах зарчмыг зарим телевизийн удирдлага санал болгосон юм.   

Хариуцлага ба Ёс зүй
Телевиз бусдаас ялгаагүй бизнесийн салбар бөгөөд түүнийг ашигтай ажиллуулах нь хамгийн чухал гэдгийг хэн хүнгүй мэдэх болсон ч, ердийн цамцны үйлдвэрээс ялгаатай нь телевиз олон нийтийн эрх ашигт үйлчилж, тэдний өмнө хариуцлага хүлээдэг. Тиймдээ ч айл бүрийн хойморт урилгагүй “залрахдаа”, тэдний шүүмжлэлд үргэлж өртөж байдаг. Сэтгүүлчийн ёс зүйтэй холбоотой энэ асуудал хэзээнээс л адармаатай өрнөдөг нь, чуулганы үеэр ч хэвээр байлаа. Юун түрүүнд, хэдхэн хоногийн өмнө Монголын хэвлэлийн зөвлөл байгуулагдаж сэтгүүл зүйн салбарынхан ёс зүйн асуудалдаа өөрөө өөртөө хяналт тавих бололцоотой болсныг хэн хүнгүй талархан сайшааж байв. Түүнчлэн редакциуд гаднын мэдээллийн байгууллагуудын жишгээр ёс зүйн дотоод дүрэм, өдөр тутамд тулгардаг бэрхшээлийг зохицуулах гарын авлагатай болох нь зүйтэйд санал нэгдсэн юм. 

Харин сэтгүүлч ёс зүйн алдаа гаргахад нөлөөлдөг хамгийн том хүчин зүйлээр хэвлэл, мэдээллийн байгууллагын хөрөнгө оруулагчид буюу эзэд гэсэн бодлоо цөөнгүй хүн илэрхийлснийг Хэвлэлийн хүрээлэнгийн судлаач Ц.Чимиддондог судалгааны дүнгээр баталгаажуулав. Түүний хэлснээр судалгаанд оролцсон сэтгүүлчдийн 90% нь редакцийн хараа хяналтаас үүдэлтэйгээр ёс зүйн зөрчил гаргадаг гэсэн байна. Үүнийг “Монгол HD” телевизийн продьюссер Э.Лхагва улс төрчид, бизнес эрхлэгчид хэвлэл, мэдээллийн салбарт орж ирсэнтэй холбоод “тэд ёс зүйн талаар ойлголттой болж, сэтгүүл зүйн дүрмээр “тоглох” шаардлагатай” гэж байлаа.  

Мөн “Глоб Интернейшнл” ТББ-ын тэргүүн Х.Наранжаргал сэтгүүлчид өөрт ирж байгаа аливаа шахалт, ёс зүйн зөрчилл гаргахад хүргэж буй шаардлагыг сөрөх дархлаатай байх ёстойг тэмдэглэв. Цаашлаад “Сэтгүүлч алдаа гаргахад зөвхөн эзний өмнө биш олон нийтийн өмнө хариуцлага хүлээдгийг ухамсарлах хэрэгтэй”-г санууллаа.

Хөгжиж буй орны хувьд хамгийн сонирхолтой цаг үе тохиож байгааг чуулганд ирсэн гаднын төлөөлөгчид дурьдаж байлаа. Контент нийлүүлэлтээрээ дэлхийд тэргүүлэх Их Британийн “Bomanbridge” компанийн төлөөлөгч Сониа Флэк манай үзэгчдийн насны хувьд маш залуу, эрч хүчтэй байдал нь олон янзын контент бүхий хөтөлбөрийн бүтцэд тохирно гээд баримтат кино, баримтат цэнгээнт нэвтрүүлгүүд түлхүү хийхийг санал болгов. Түүнчлэн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, олон улсын зах зээлд гарах гэсэн монголчуудын сонирхлыг ч дэмжиж буйгаа илэрхийлсэн.

            
Харин нэгэнт хааш чиглэхээ тодорхойлсон монголын телевизийн салбарын хувьд санхүүгийн хувьд тогтворжих, бизнесийн орчинг эрүүлжүүлэх зайлшгүй шаардлага эн тэргүүнд бий. Өдрийн турш үргэлжилсэн “Монголын телевизийн форум”-д энэ бүхнийг тодорхойлж, “тогоон дотроо” халуухан хэлэлцсэн ч үр дүн, шийдвэр хэрхэн гарахыг харах л үлдлээ. “Монгол HD” телевизийн продьюссер Э.Лхагва олон сувгийн дамжуулах үйлчилгээ эрхлэгчдээс өмнөх жилийн хэлэлцүүлэгт “Телевизүүдэд тулгарч байгаа бэрхшээлийг бид ойлголоо” гэснийх нь хариуг хэдэнтээ асуусан ч тодорхой зүйл сонссонгүй. Харин “Монгол Масс Медиа” группын захирал А.Амундра хэвлэл, мэдээллийн салбар зөв голдрилдоо орохыг хүлээсээр л ирсэн тул, цаашид ч хүлээхээс өөр замгүй гэсэнд танхимд цугласан хүмүүс чимээгүй сууснаа хэсэг инээлдэв.